Στη Σύρο, η θάλασσα δεν είναι φόντο. Είναι κομμάτι της ιστορίας του τόπου, της εργασίας, των ταξιδιών και της μνήμης των οικογενειών. Γι’ αυτό και το παλιό ελληνικό έθιμο του στολισμένου καραβιού μοιάζει εδώ απολύτως φυσικό: ένα μικρό σκαρί με φωτάκια μέσα στο σπίτι δεν ήταν απλώς διακόσμηση, αλλά εικόνα επιστροφής και προσμονής.
Σήμερα ο Δεκέμβριος στην Ερμούπολη έχει και καράβι και δέντρο. Το ένα δεν χρειάστηκε να εξαφανιστεί για να εμφανιστεί το άλλο. Οι δύο παραδόσεις έμαθαν να συνυπάρχουν, όπως συμβαίνει συχνά στα έθιμα που παραμένουν ζωντανά.
Το καράβι είχε νόημα πριν γίνει «χριστουγεννιάτικο ντεκόρ»
Για μια ναυτική οικογένεια, το καράβι συμβόλιζε κάτι πολύ πιο άμεσο από τις γιορτές. Ήταν η δουλειά που κρατούσε ανθρώπους μακριά από το σπίτι, το ταξίδι που έπρεπε να τελειώσει με ασφάλεια και, συχνά, η προσμονή της επιστροφής. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ένα στολισμένο μικρό καράβι αποκτούσε φυσικά γιορτινό και συναισθηματικό χαρακτήρα.
Το έθιμο πέρασε και στα παιδιά, που σε διάφορες περιοχές κρατούσαν στολισμένα καραβάκια όταν έλεγαν τα κάλαντα. Η παράδοση δεν έχει χαθεί εντελώς: το Ναυτικό Μουσείο Κρήτης, για παράδειγμα, διατηρεί εκπαιδευτικό χριστουγεννιάτικο πρόγραμμα με τίτλο «Το στολισμένο μας καράβι».
Στη Σύρο αυτή η μνήμη έχει ιδιαίτερο βάρος. Η Ερμούπολη μεγάλωσε ως λιμάνι, με ναυτιλία, εμπόριο και ναυπηγική δραστηριότητα να καθορίζουν την οικονομική και κοινωνική της ιστορία. Έτσι το καράβι, ακόμη κι όταν σήμερα εμφανίζεται ως γιορτινό σύμβολο, κουβαλά ένα πολύ πραγματικό παρελθόν.
Ίσως γι’ αυτό στα νησιά ο χριστουγεννιάτικος στολισμός έχει μια ιδιαίτερη ελευθερία. Δεν χρειάζεται να ακολουθεί ένα μοναδικό «σωστό» πρότυπο. Ένα καραβάκι μπορεί να σταθεί σε ένα παράθυρο, ένα δέντρο σε μια πλατεία και τα δύο να θεωρούνται εξίσου οικεία. Η παράδοση εδώ δεν λειτουργεί σαν διαγωνισμός συμβόλων, αλλά σαν στρώσεις μνήμης που προστίθενται η μία πάνω στην άλλη.
Το δέντρο μπήκε αργότερα — και έμεινε
Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ήρθε στην Ελλάδα από την ευρωπαϊκή παράδοση τον 19ο αιώνα· η γνωστή αναφορά στο πρώτο δέντρο της εποχής του Όθωνα τοποθετείται στο 1833. Η διάδοσή του όμως στα σπίτια δεν έγινε σε μία νύχτα. Χρειάστηκαν δεκαετίες μέχρι να γίνει κοινό στοιχείο των ελληνικών Χριστουγέννων και ακόμη περισσότερο μέχρι να φτάσει παντού με τη σημερινή του μορφή.
Στα νησιά, το ενδιαφέρον είναι ότι το νέο σύμβολο δεν «νίκησε» απαραίτητα το παλιό. Σε σπίτια, σχολεία και δημόσιους χώρους μπορεί κανείς να συναντήσει το δέντρο δίπλα σε ένα καραβάκι ή να δει τις δύο εικόνες να εναλλάσσονται από χρονιά σε χρονιά. Έτσι, η αλλαγή του στολισμού δεν ήταν πραγματική αντικατάσταση μιας παράδοσης από μια άλλη, αλλά σταδιακή προσθήκη ενός νέου συμβόλου στο ήδη υπάρχον γιορτινό λεξιλόγιο.
Ένα φυσικό Χριστουγεννιάτικο δέντρο προσθέτει σε αυτή τη νέα παράδοση κάτι που είναι δύσκολο να τυποποιηθεί: το άρωμα, τη διαφορετική μορφή κάθε δέντρου και την αίσθηση ότι το αντικείμενο του στολισμού είναι πραγματικό κομμάτι της φύσης και όχι αντίγραφο.
Από το βουνό σε ένα νησιωτικό σπίτι
Η διαδρομή ενός φυσικού ελάτου προς ένα νησί είναι από μόνη της μια μικρή αντίθεση τοπίων. Πολλά ελληνικά χριστουγεννιάτικα δέντρα προέρχονται από οργανωμένες καλλιέργειες σε ορεινές περιοχές, όπως ο Ταξιάρχης Χαλκιδικής. Από εκεί πρέπει να μεταφερθούν, να φτάσουν σε λιμάνι και να περάσουν θάλασσα πριν καταλήξουν σε έναν νησιωτικό προορισμό.
Στον Ταξιάρχη δραστηριοποιείται και το Fisiko Elato, ως παραγωγός φυσικών ελάτων από οργανωμένη καλλιέργεια. Η παρουσία τέτοιων παραγωγών δείχνει πώς ένα έθιμο που ξεκίνησε στην Ελλάδα ως ευρωπαϊκή εισαγωγή έχει αποκτήσει πλέον και δική του εγχώρια παραγωγική διαδρομή.
Υπάρχει μάλιστα και μια διαφορετική εκδοχή του δέντρου για όσους θέλουν να παραμείνει ζωντανό μετά τις γιορτές. Τα έλατα σε γλάστρα, όταν έχουν καλλιεργηθεί εξαρχής με ενεργό ριζικό σύστημα, μπορούν να επιστρέψουν σε εξωτερικό χώρο μετά τον στολισμό. Η μεταφύτευση δεν είναι εγγυημένη, ιδιαίτερα σε κλίματα διαφορετικά από εκείνα της ορεινής καλλιέργειας, αλλά είναι μια δυνατότητα όταν το είδος, το έδαφος και οι συνθήκες είναι κατάλληλα.
Στη Σύρο δεν χρειάζεται να διαλέξουμε στρατόπεδο
Το καράβι και το έλατο λένε διαφορετικές ιστορίες. Το πρώτο παραπέμπει στη θάλασσα, στους ανθρώπους που ταξίδευαν και σε μια παλιότερη νησιωτική καθημερινότητα. Το δεύτερο είναι ένα έθιμο που ήρθε αργότερα, ρίζωσε στην ελληνική οικογενειακή ζωή και απέκτησε με τον χρόνο δικές του τοπικές εκδοχές.
Στη σημερινή Σύρο αυτά τα δύο σύμβολα μπορούν να σταθούν δίπλα δίπλα χωρίς να ακυρώνει το ένα το άλλο. Ίσως αυτό να είναι και το πιο ακριβές μέτρο μιας παράδοσης: όχι να μένει παγωμένη όπως ήταν πριν από εκατό χρόνια, αλλά να μπορεί να κρατά τη μνήμη της και ταυτόχρονα να χωρά όσα προστέθηκαν αργότερα. Η δημόσια γιορτή, ο οικογενειακός στολισμός και οι παιδικές αναμνήσεις δεν χρειάζεται να έχουν όλοι την ίδια εικόνα για να ανήκουν στα ίδια Χριστούγεννα.
Και έτσι, κάθε Δεκέμβριο, ένα νησί που έμαθε να κοιτά τη θάλασσα μπορεί ταυτόχρονα να ανάβει τα φώτα ενός δέντρου. Το καράβι θυμίζει από πού ερχόμαστε· το έλατο δείχνει πώς οι γιορτές αλλάζουν χωρίς να χάνουν απαραίτητα όσα προϋπήρχαν.