Η εικόνα της Ερμούπολης που γνωρίζουμε από τα ιστορικά βιβλία, τις φωτογραφίες του 19ου και του 20ου αιώνα, καθώς και από όσα κτίρια έχουν διασωθεί μέχρι τις μέρες μας, είναι σημαντικά διαφορετική από την εικόνα της πόλης όπως αυτή ήταν κατά τις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξής της, μετά τον σταδιακό σχηματισμό της κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Η Ερμούπολη δεν άρχισε να κτίζεται σαν μία νεοκλασική πόλη. Ο τρόπος και οι ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες σχηματίστηκε, η αρχική αίσθηση των πρώτων οικιστών, ότι επρόκειτο για μία προσωρινή εγκατάσταση, μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος, η ένδεια των προσφύγων οδήγησε στον σχηματισμό ενός οικισμού με ξύλινα παραπήγματα και πρόχειρα κτίσματα, με άναρχο κτίσιμο και δαιδαλώδη και δυσώδη στενά, που αποτέλεσαν τη βρεφική αλλά αναγκαία πρώτη εικόνα της Ερμούπολης.
Το βιβλίο «Εικόνες από τις πρώτες δεκαετίες της Ερμούπολης», προσπαθεί με την ευκαιρία της επετείου των 200 χρόνων από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης, να μελετήσει και να παρουσιάσει την εικόνα αυτή των πρώτων δεκαετιών από την δημιουργία της και τη διαδικασία μετασχηματισμού της στη λαμπρή πόλη κόσμημα του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Βασικό εργαλείο για τη μελέτη αυτή αποτελεί η αποτύπωση της πόλης, που έγινε το 1835-37 από τον Βαυαρό μηχανικό Weber και το σχέδιο πόλεως του 1837, που εκπονήθηκε από τον επίσης Βαυαρό μηχανικό Weiler. Για τις ανάγκες του βιβλίου επανασχεδιάστηκε και δίνεται σαν ένθετο, μαζί με το βιβλίο ένα μεγάλο και ευκρινές αντίγραφο της αποτύπωσης του 1835-37, ενώ συγχρόνως γίνεται αναλυτική μελέτη κάθε γειτονιάς της πόλης, παρουσιάζοντας την κατάσταση της το 1835-37 και περιγράφοντας τις αλλαγές που επήλθαν από το σχέδιο πόλεως. Στα πλαίσια της μελέτης αυτής παρουσιάζονται και σχολιάζονται επίσης η δαγκεροτυπία της Ερμούπολης του 1843 και οι πρώτες φωτογραφίες της Ερμούπολης του 1852, μαζί με φωτογραφία τμήματος της πλατείας Μιαούλη, όταν αυτή ήταν ακόμα χωμάτινη.
Ύστερα από ενδελεχή έρευνα στα σωζόμενα αρχεία της εποχής, περιγράφονται αναλυτικά οι ενέργειες του Δήμου για την εφαρμογή του σχεδίου πόλεως στο κέντρο της πόλης και στην αγορά, την κατασκευή του παραλιακού μώλου, τις λιθοστρώσεις των οδών, τη διάνοιξη και τις τροποποιήσεις στην οδό Ερμού, τη μακρόχρονη διαδικασία για την απαλλοτρίωση των εκτάσεων της πλατείας του Όθωνα (σήμερα πλατεία Μιαούλη) και την διαμόρφωσή της. Αναφέρονται επίσης οι δυσκολίες που παρουσιάστηκαν στην εφαρμογή του σχεδίου πόλεως, που οδήγησαν σε παρεκκλίσεις και αυθαιρεσίες.
Στο βιβλίο περιλαμβάνεται ακόμα η ιστορία του προχώματος, της περιοχής δηλαδή της θάλασσας, που μπαζώθηκε από τους πρόσφυγες το διάστημα από το 1823 μέχρι το 1829, ώστε να κτίσουν επ’ αυτής τα ξύλινα ως επί το πλείστο παραπήγματα, όπου στεγάστηκε το εμπόριο της πόλης στα πρώτα χρόνια της δημιουργίας της. Αναφέρεται ακόμα η ενδιαφέρουσα ιστορία της μακρόχρονης αντιπαράθεσης που υπήρξε μεταξύ των ιδιοκτητών των κτισμάτων του προχώματος και του Ελληνικού Κράτους, που χαρακτήρισε τη γη που δημιουργήθηκε σαν Εθνική γη και απαίτησε την καταβολή αποζημιώσεων, μία διαδικασία που κράτησε περίπου 32 χρόνια και ολοκληρώθηκε το 1861. Με την παραπάνω μελέτη και έρευνα έγινε δυνατή η ανάπλαση του μη διασωθέντος σχεδίου των οικοπέδων του προχώματος του 1853, αποκτώντας έτσι πλήρη γνώση και αντιστοίχιση του ονόματος των ιδιοκτητών με κάθε συγκεκριμένο οικόπεδο αυτού. Από την αντιστοίχιση αυτή προκύπτει ότι όλοι οι Δήμαρχοι της πόλης μέχρι το 1853, μαζί με μεγάλο αριθμό Δημοτικών Συμβούλων και γενικότερα πολιτών με σημαντική εξουσία στη διοίκηση της πόλης, ήταν ιδιοκτήτες του προχώματος.
Όλα τα στοιχεία που συλλέχτηκαν από την αντιστοίχιση ιδιοκτητών και οικοπέδων του προχώματος αποτυπώθηκαν σε ένα ευρύτερο χάρτη της Ερμούπολης, ο οποίος συμπληρώθηκε με στοιχεία που προέκυψαν από την απογραφή δρόμων και ιδιοκτητών του 1864, την απογραφή του 1896, τουλάχιστον 180 σχέδια και μεγάλο αριθμό εγγράφων του 19ου αιώνα. Ο χάρτης αυτός της Ερμούπολης τυπωμένος σε μεγάλα σχέδια 80x56 εκ., περιλαμβάνεται σαν ένθετο στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Στον χάρτη αυτό πέρα από ονόματα ιδιοκτητών των ακινήτων, αναγράφονται επίσης χρήσεις κτιρίων καθώς και διαφορετικές ονομασίες που είχαν σε διάφορες χρονικές περιόδους οι δρόμοι, οι πλατείες και οι διάφορες περιοχές και γειτονιές της πόλης. Στο βιβλίο περιλαμβάνονται ακόμα 52 σχέδια και 35 πίνακες με πληροφοριακά και στατιστικά στοιχεία, ενώ υπάρχουν αναλυτικά ευρετήρια για την αναζήτηση στοιχείων, ονομάτων, αντιστοίχιση ονομασιών δρόμων, γειτονιών κλπ.
Η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει στις 19 Ιουνίου 2026 σε συνδιοργάνωση με τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Σύρου – Ερμούπολης στην αίθουσα Ρίτσου του Πνευματικού Κέντρου. Από τις 19-25 Ιουνίου 2026 θα πραγματοποιηθεί στη διπλανή αίθουσα Ροϊδη σε συνδιοργάνωση με τον Πολιτιστικό Σύλλογο της Άνω Σύρου, Έκθεση με θέμα «Η Γέννηση και οι πρώτες δεκαετίες της Ερμούπολης (1821-1860): Ιστορία - Πολεοδομία – Αρχιτεκτονική». Η έκθεση είναι ενταγμένη στο πρόγραμμα επετειακών εκδηλώσεων του Δήμου Σύρου - Ερμούπολης για τα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης και στηρίζεται στο περιεχόμενο του βιβλίου.
Το βιβλίο αποτελεί έκδοση του Δημήτρη Βαρθαλίτη και των Εκπαιδευτηρίων Άγιος Παύλος Αθηνών, που αποτελούν τους εκδότες και του περιοδικού Συριανά γράμματα.
